भविष्यको समाज र शिक्षा क्षेत्रमा आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) को प्रभाव बढ्दै जाँदा एक नयाँ समस्या देखिएको छ। हालैका रिपोर्टहरूका अनुसार, कलेजमा एआईको अत्यधिक सहयोग लिने विद्यार्थीहरूमा ‘क्रिटिकल थिङ्किङ’ (तार्किक वा आलोचनात्मक सोच) र मौलिकताको चरम अभाव देखिएपछि ठूला कम्पनीका रोजगारदाताहरू त्रसित बनेका छन्।
न्यूयोर्कका एक फाइनान्सियरले ‘फाइनान्सियल टाइम्स’लाई बताए अनुसार, उनीहरूको कम्पनीले अब “एआई नेटिभ” (एआईसँगै हुर्किएका) भनिएका विद्यार्थीहरू भन्दा मानविकी (Humanities) विषय पढेका विद्यार्थीहरूलाई प्राथमिकता दिन थालेको छ। कारण स्पष्ट छ—एआईमा पोख्त विद्यार्थीहरूमा प्राविधिक ज्ञान भए पनि गहिरो सोच र विश्लेषण गर्ने क्षमता कमजोर पाइएको छ। “हामीलाई एआई मात्र होइन, क्रिटिकल थिङ्किङ चाहिन्छ,” उनले भनेका छन्।
पछिल्लो समय कलेजका विद्यार्थीहरूले आफ्ना असाइनमेन्ट, प्रोजेक्ट र शोधकार्यहरू च्याटजीपीटी (ChatGPT) जस्ता एआई टुलहरूलाई सुम्पिने गरेका छन्। यसले गर्दा उनीहरूको लेखन क्षमता, सामाजिक सीप र तर्क गर्ने शक्ति खस्किँदै गएको विज्ञहरूको भनाइ छ। क्याल स्टेट चिकोका नीतिशास्त्रका प्राध्यापक ट्रोय जोलिमोरका अनुसार, कलेजबाट डिग्री लिएर निस्कने ठूलो संख्याका विद्यार्थीहरू “वास्तविक रूपमा निरक्षर” (essentially illiterate) भइरहेका छन्। उनीहरूले आफ्नो दिमाग प्रयोग गर्नुको सट्टा प्रविधिलाई ‘संज्ञानात्मक बैसाखी’ (cognitive crutch) को रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन्।
विश्वविद्यालयहरूले विद्यार्थीलाई कार्यस्थलका लागि मात्र तयार गर्ने होइन, तर जीवनोपयोगी सीप सिकाउनु पनि उनीहरूको दायित्व हो। तर, एआईले गर्दा विद्यार्थीहरू कक्षाकोठाको छलफलमा समेत सहभागी हुन नसक्ने अवस्थामा पुगेका छन्। व्यवसायीहरूका अनुसार, एआईले उत्पादकत्व बढाउने दाबी गरिए पनि कामको वास्तविक माग पूरा गर्न अझै पनि मौलिक साक्षरता र मानवीय बुद्धिकै आवश्यकता पर्दछ।
यसले के संकेत गर्छ भने, प्रविधिको प्रयोगमा मात्र भर पर्ने हो भने भविष्यको जनशक्ति डिग्रीधारी त हुनेछ, तर उनीहरूमा जटिल समस्या समाधान गर्ने र नयाँ विचार जन्माउने क्षमता हराउँदै जाने जोखिम छ।
