चेतना पौडेल पक्राउ प्रकरण : भएको के हो ? विवाद र वास्तविकता के हो ?

काठमाडौँ — नेपाल प्रहरीको केन्द्रीय अनुसन्धान ब्यूरो (सीआईबी) ले असार ९ गते चन्द्रागिरी नगरपालिका–८ बाट प्राकृतिक चिकित्सक चेतना पौडेल (चेतना एएम) लाई पक्राउ गरेपछि ‘चिकित्सकीय अभ्यास र विधागत सीमा’ लाई लिएर नयाँ कानुनी तथा व्यावसायिक बहस सुरु भएको छ।

सीआईबीले पक्राउको भोलिपल्ट अर्थात् असार १० गते ‘गैरकानुनी रुपमा चिकित्सा अभ्यासमा संलग्न व्यक्ति पक्राउ’ शीर्षकमा प्रेस विज्ञप्ति जारी गरेसँगै सञ्चार माध्यम र सामाजिक सञ्जालहरूमा उनलाई ‘नक्कली डाक्टर’ को रूपमा चित्रण गरियो। तर, सम्बद्ध संस्थाहरू र कानुनी प्रावधानलाई केलाउँदा यो विवाद उनको ‘शैक्षिक योग्यता’ मा भन्दा पनि ‘विधा विपरीत आधुनिक (एलोपेथिक) औषधि सिफारिस’ गरेको विषयमा केन्द्रित देखिन्छ।

किन पक्राउ परिन् पौडेल ? सीआईबीको दाबी र प्रमाण

नेपाल मेडिकल काउन्सिलको छानबिन प्रतिवेदन र उजुरीका आधारमा सीआईबीले काठमाडौँ जिल्ला अदालतबाट अनुमति लिई पौडेललाई नियन्त्रणमा लिएको हो। सीआईबीका प्रवक्ता एवं सूचना अधिकारी प्रहरी वरिष्ठ उपरीक्षक अनुपम शमशेर जबराका अनुसार पौडेलमाथि अदालतबाट म्याद थप गरी मुलुकी अपराध संहिता २०७४ को ‘इलाज सम्बन्धी कसुर’ अन्तर्गत थप अनुसन्धान अगाडि बढाइएको छ।

मेडिकल काउन्सिलले सीआईबीमा बुझाएको प्रतिवेदनमा पौडेलविरुद्ध निम्न मुख्य गम्भीर आरोपहरू लगाइएका छन्:

  • विधा विपरीतको अभ्यास: आधुनिक चिकित्सा विज्ञान (एलोपेथिक) को निर्धारित शैक्षिक योग्यता नभए तापनि उनी आधुनिक चिकित्सा निदान र उपचारमा प्रत्यक्ष संलग्न रहेको।
  • औषधि प्रेस्क्रिप्सन फेला: बिरामीहरूलाई आधुनिक (एलोपेथिक) औषधिहरू सिफारिस गरेको लिखित प्रमाण फेला परेको।
  • एलोपेथिक औषधि हेरफेर: एलोपेथिक चिकित्सक (MD/MBBS) हरूले बिरामीलाई चलाइरहेका नियमित औषधिहरू हटाउने (Discontinue) र आफ्नै तर्फबाट नयाँ एलोपेथिक औषधिहरू थप गर्ने गरेको।

कानुनी व्यवस्था र सजायको प्रावधान

मुलुकी अपराध संहिता २०७४ को परिच्छेद १९ मा ‘इलाज सम्बन्धी कसुर’ को विस्तृत व्याख्या गरिएको छ। दफा २३० देखि २४० सम्म यसका प्रावधान र सजाय तोकिएका छन्, जसअन्तर्गत दफा २३० मा “इजाजत प्राप्त नगरेका व्यक्तिले इलाज गर्न नहुने” उल्लेख छ:

  • दफा २३० (उपदफा १): चिकित्सा सम्बन्धी विषयमा निर्धारित शैक्षिक योग्यता प्राप्त गरी कानुन बमोजिम अधिकार प्राप्त अधिकारीबाट इजाजत (लाइसेन्स) प्राप्त व्यक्तिले बाहेक कसैले पनि चिकित्सा सेवा दिन, मानव शरीरको अङ्ग चिरफार गर्न वा औषधि सिफारिस गर्न पाउने छैन।
  • सजाय (उपदफा ३): उक्त व्यवस्था उल्लंघन गर्ने वा गराउने व्यक्तिलाई ३ वर्षसम्म कैद र ३० हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना हुने व्यवस्था छ।
  • गम्भीर क्षति (उपदफा ४): नियम विपरीत चिकित्सा सेवा दिँदा वा औषधि खुवाउँदा कसैको ज्यान गएमा कसुरदारलाई जन्मकैद र अङ्गभङ्ग भएमा १५ वर्षसम्म कैद हुने कडा कानुनी प्रावधान छ।

यसका साथै संहिताको अन्य दफामा बदनियत चिताई इलाज गर्न नहुने (दफा २३१), लापरबाही वा हेलचेक्य्राइँ गरी इलाज गर्न नहुने (दफा २३२) र झुट्टा प्रतिवेदन दिन नहुने (दफा २३८) जस्ता व्यवस्थाहरू समेत आकर्षित हुन सक्ने देखिन्छ।

योग्यताको पाटो : के पौडेल ‘नक्कली’ डाक्टर हुन् ?

चेतना पौडेलको पारिवारिक स्रोत र सम्बद्ध व्यावसायिक संघसंस्थाहरूका अनुसार उनलाई ‘नक्कली’ डाक्टर भन्नु पूर्णतः तथ्यहीन छ। उनीसँग अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा मान्यता प्राप्त शिक्षण संस्थाको वैध मेडिकल डिग्री रहेको दाबी गरिएको छ।

  • शैक्षिक पृष्ठभूमि: पौडेलले भारतको बेङ्गलुरुस्थित प्रतिष्ठित ‘राजीव गान्धी स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालय’ (RGUHS) अन्तर्गतको ‘एसडीएम कलेज अफ नेचुरोप्याथी एन्ड योगिक साइन्सेस’ बाट ब्याचलर अफ नेचुरोप्याथी एन्ड योगिक साइन्सेस (BNYS) उत्तीर्ण गरेकी हुन्।
  • नेपालमा वैधता: यो साढे ५ वर्षको पूर्णकालीन व्यावसायिक र क्लिनिकल इन्टर्नसिप सहितको कोर्ष हो। यस डिग्रीलाई त्रिभुवन विश्वविद्यालय (TU) ले समकक्षता (Equivalency) प्रदान गरिसकेको छ।
  • काउन्सिल दर्ता: भारतबाट अध्ययन पूरा गरेपछि उनी नेपालको आधिकारिक नियामक निकाय ‘नेपाल स्वास्थ्य व्यवसायी परिषद्’ (NHPC) मा विधिवत् दर्ता भई चिकित्सा अभ्यासमा रहेकी जनशक्ति हुन्।

‘डाक्टर’ उपाधि र व्यावसायिक संघहरूको विरोध

पौडेललाई ‘नक्कली चिकित्सक’ का रूपमा सञ्चार माध्यममा प्रस्तुत गरिएपछि ‘नेपाल योग तथा प्राकृतिक चिकित्सा संघ’ र भारतको ‘इन्डियन नेचुरोप्याथी एन्ड योग ग्राजुएट्स मेडिकल एसोसिएसन’ (INYGMA) ले गम्भीर आपत्ति जनाउँदै प्रेस विज्ञप्ति जारी गरेका छन्।

नेपाल योग तथा प्राकृतिक चिकित्सा संघका अध्यक्ष डा. जनक बहादुर बस्नेतका अनुसार राजीव गान्धी स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालयले एमबीबीएस (MBBS) र बीएएमएस (BAMS) सरह नै BNYS का स्नातकहरूलाई पनि प्रमाणपत्रमा नामको अगाडि ‘डा.’ लेख्ने अधिकार दिएको छ। भारतको राज्य सभाले समेत BNYS डिग्रीधारीहरूलाई ‘डाक्टर’ उपाधि प्रयोग गर्न पाउने कानुनी मान्यता दिइसकेको छ।

“उहाँ नेपालको एउटा सरकारी काउन्सिलमा दर्ता भएको दक्ष जनशक्ति हो, नक्कली होइन। हाल विद्यमान कानुन बमोजिम सरकारले तोकेको ठाउँमा दर्ता भएको व्यक्तिलाई नक्कली भन्न मिल्दैन। नेचुरोप्याथी पनि साढे ५ वर्षको कडा मेडिकल कोर्ष हो।” — डा. जनक बहादुर बस्नेत, अध्यक्ष (नेपाल योग तथा प्राकृतिक चिकित्सा संघ)

विवादको चुरो : उपाधिको अस्पष्टता र अभ्यासको सीमा

यस प्रकरणमा दुईवटा मुख्य कानुनी र व्यावहारिक अस्पष्टताहरू सतहमा आएका छन्:

१. ‘डाक्टर’ लेख्न पाउने कि नपाउने ?

नेपाल स्वास्थ्य व्यवसायी परिषद् (NHPC) का सूचना अधिकारी शितल बस्नेतका अनुसार, नेचुरोप्याथी विधाका जनशक्तिले आफ्नो नामको अगाडि ‘डाक्टर’ लेख्न पाउने वा नपाउने भन्ने विषय हालसम्म पनि स्वास्थ्य मन्त्रालयमा छलफलकै क्रममा छ। हालको परिषद्को ऐन अनुसार उनीहरूलाई डाक्टर लेख्ने स्पष्ट कानुनी प्रावधान छैन। अर्कोतर्फ, ‘नेपाल मेडिकल काउन्सिल ऐन २०२०’ ले ‘चिकित्सक’ भन्नाले आधुनिक चिकित्सा प्रणाली (एलोपेथिक) अन्तर्गत दर्ता भएका व्यक्तिलाई मात्र बुझाउने व्यवस्था गरेको छ।

२. उपचार पद्धति र औषधिको सीमा (क्रस-प्र्याक्टिस)

नेपाल मेडिकल काउन्सिल र सीआईबीको मुख्य तर्क पौडेलको डिग्री नक्कली भएकोमा भन्दा पनि उनले आफ्नो उपचार पद्धति (नेचुरोप्याथी) को सीमा नाघेर एलोपेथिक औषधि सिफारिस गरेको भन्नेमा छ।

यस विषयमा प्राकृतिक चिकित्सा संघका अध्यक्ष बस्नेतले समेत विधा बाहिरको औषधि अभ्यास गलत भएको स्वीकार गरेका छन्। उनले भने, “जहाँसम्म आधुनिक एलोपेथिक औषधि सिफारिस गरिएको भन्ने विषय छ, त्यो अधिकार प्राकृतिक चिकित्सकलाई छैन। यदि उहाँबाट त्यस्तो अभ्यास भएको हो भने त्यो गलत हो। तर, यसैलाई आधार बनाएर उहाँको सिंगो शैक्षिक डिग्रीलाई नै अवैधानिक र नक्कली भन्नुमा हाम्रो घोर आपत्ति छ।”

अदालतको फैसला प्रतिक्षामा

यो विवाद अहिले चिकित्सा जगत्मा ‘क्रस-प्र्याक्टिस’ (आफ्नो विधा बाहिरको उपचार गर्ने प्रवृत्ति) र वैकल्पिक चिकित्सा विधाका चिकित्सकहरूको कानुनी अधिकारको सीमांकनका रूपमा हेरिएको छ।

नेपाल मेडिकल काउन्सिलका निमित्त रजिष्ट्रार डा. दीपेन्द्र पाण्डेले यो विषय अदालतमा प्रवेश गरिसकेकाले विचाराधीन मुद्दामा काउन्सिलले थप टिप्पणी नगर्ने र अदालतको अन्तिम फैसला बमोजिम नै अगाडि बढ्ने स्पष्ट पारेका छन्। अदालतको फैसलापछि मात्र नेचुरोप्याथी चिकित्सकहरूको व्यावसायिक दायरा र उपाधि प्रयोग सम्बन्धी कानुनी व्याख्या सधैँका लागि स्पष्ट हुने देखिन्छ।

काठमाडौँ — नेपालले बलियो प्रतिद्वन्द्वी भारत ‘ए’ विरुद्ध खेल्दै शुक्रबार एसिया कप राइजिङ स्टार्स प्रतियोगिता

काठमाडौँ — फुटबलको सर्वोच्च निकाय फिफाको अध्यक्ष पदमा पुनः निर्वाचित हुन खोजिरहेका जियानी इन्फान्टिनोलाई फ्रान्स

काठमाडौं । उच्च अदालत पाटनका एक न्यायाधीशका व्यक्तिगत सुरक्षा अधिकृत (पीएसओ) ले न्यायाधीशकै निवासभित्र आफैँलाई