पछिल्लो डेढ महिनामा मात्रै जेईबाट कम्तीमा २१ जनाको मृत्यु भएको छ भने ५९ जना संक्रमित भएका छन् ।विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार बाँचेका एक तिहाइ संक्रमित आजीवन अपांग हुन्छन् ।
काठमाडौँ — जापानीज इन्सेफ्लाइटिस(जेई) संक्रमण हुँदा सयल राई १२ वर्षका थिए। अहिले उनी १४ वर्षका भइसके। उपचारको लागि २०८१ साउन २९ गते अस्पताल लगिएका उनी अझै पनि अस्पतालमै छन् र भेन्टिलेटरको सहायताले श्वास फेरिरहेका छन्।
‘संक्रमण भएको दुई वर्षभन्दा बढी भइसक्यो, तर मेरो छोरा अझै भेन्टिलेटरको सहायतामा छ,’ सयलकी आमा निर्मलाले धरानबाट फोनमा भनिन्। ‘ऊ आफैं सास फेर्न सक्दैन, बोल्न सक्दैन र दुई वर्षभन्दा बढी एउटै अवस्थामा पल्टिरहनुपर्दा ढाडमा घाउसमेत भएको छ।’
हाल नेपालमा जेईको ठूलो प्रकोप देखिएको छ। पछिल्लो डेढ महिनामा यसै रोगबाट कम्तीमा २१ जनाको मृत्यु भइसकेको छ भने अन्य ५९ जना संक्रमित भएका छन्।
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार जेई संक्रमण भएकामध्ये एक तिहाइको मृत्यु नै हुने, एक तिहाइमा जीवनभर गम्भीर अपांगता हुने र एक तिहाइ मात्र निको हुने गर्छन्।
जेई संक्रमित भएर जीवनभर अपांगताको अवस्थामा पुगेका दर्जनौंमध्ये सयल प्रतिनिधि पात्र मात्र हुन्।
उदयपुरको बेलका नगरपालिका–६ का बासिन्दा उनी परिवारको एक्लो सन्तान हुन्। राम्रो शिक्षा दिलाउन उनका अभिभावकले सदरमुकाममा निजी विद्यालयमा भर्ना गरी मामाको छोरीको कोठामा राखिदिएका थिए। संक्रमण हुँदा उनी कक्षा ६ मा अध्ययन गर्दै थिए। साथीहरू अहिले आठ कक्षामा पुगिसके तर सयल अस्पतालकै बेडमा छन्, आफैं ओल्टिन पल्टिन पनि नसक्ने अवस्थामा छन्।
२०८१ साउन २९ गते एक्कासि १०४ डिग्री सेल्सियस ज्वरो आएपछि आत्तिएका आमाबाबुले सुरुमा उनलाई विराट मेडिकल कलेज तथा शिक्षण अस्पतालमा पुर्याए। स्वास्थ्य अवस्था खस्कँदै गएपछि चिकित्सकले आईसीयूमा सार्नुपर्ने बताए र पछि भेन्टिलेटरको सहायता नै चाहिने भयो भनियो। अभिभावकलाई सुरुमा त निमोनियाले गर्दा त्यस्तो भएको होला र केही दिनमै निको हुने ठानेका थिए। तर दिनहरू हप्तामा र हप्ताहरू महिनामा बदलिँदै गएपछि उनीहरूको आशा पनि कमजोर हुँदै गयो। पाँच महिना भेन्टिलेटरमा राख्दा पनि उनको अवस्थामा खासै सुधार नै देखिएन।
उल्टो जायजेथा सबै सकियो, आफन्त र गाउँलेको ऋण लाग्यो। उपचारमा करिब ८ लाख रुपैयाँ सकियो।
अस्पतालको बिल चुलिँदै गएपछि उनलाई धरानस्थित बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानमा सारियो। त्यहाँ भर्ना गरेको पनि २० महिना हुन लाग्यो तर अवस्था उस्तै छ।
‘अस्पतालको बिल तिर्न नसकेपछि हामीले छोरालाई यो अस्पताल (बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान) मा सार्यौं,’ निर्मलाले भनिन्, ‘हामीले यो अस्पताललाई पनि करिब ४० लाख रुपैयाँ तिर्न बाँकी छ। उपचार खर्च धान्न नसक्ने भएपछि अस्पताल प्रशासनले बाबुलाई अहिलेचाहिँ निःशुल्क बेडमा सारिदिएको छ।’
उनलाई निरन्तर अक्सिजन दिइरहनुपर्छ। झोलिलो खाना तथा पानी खुवाउन घाँटीमा ट्युब राखिएको छ। दिसापिसाब गराउन तथा ओल्टाउन, पल्टाउन अर्काको सहयोग चाहिन्छ। सयलको अस्पताल बसाई लम्बिँदै गएपछि र उनको स्वास्थ्य अवस्थामा कुनै परिवर्तन नआएपछि नर्स र चिकित्सकको ध्यान पनि कम हुँदै गयो। उनको हेरचाहको जिम्मेवारी क्रमशः आमालाई थपिँदै गयो।
गाउँमा खेतीपाती गरेर गुजारा चलाउँदै आएकी निर्मला अहिले छोराको स्याहारमा आफैं खटिएकी छिन्। नर्सहरूले गर्ने धेरै काम आफैं सिकेकी छिन्। छोरालाई खान दिनेदेखि, घाँटीमा जमेको खकार निकालिदिने, कपडा फेरिदिने, सुत्दा सुत्दा ढाडमा भएको घाउ सफा गर्ने, मलम लगाइदिने उनी आफैं गर्छिन्। उनले अस्पतालनजिकै मासिक २ हजार रुपैयाँमा एउटा सानो कोठा भाडामा लिएकी छिन्। त्यहीँ उनले छोराका लागि जाउलो, पिठोको खोले, दूध र अण्डा तयार गर्छिन् र घाँटीमा राखिएको ट्युबबाट खुवाउँछिन्।
‘घाँटीमा खकार अड्किएर खोकी लाग्दा वा धेरै पीडा हुँदा बाबु आँसु झार्छ,’ निर्मलाले भनिन्, ‘उसलाई यसरी पीडामा छटपटाइरहेको हेर्दा निकै गाह्रो हुन्छ मलाई। ऊ हाम्रो एक मात्र सन्तान हो। उसलाई नै राम्रो भविष्य दिने भनेर हामीले अर्को सन्तानको इच्छा पनि गरेनौं।’
सुरुमा आफन्तहरू अस्पताल आउने र केही आर्थिक सहयोग गर्ने गर्थे। तर अस्पताल बसाइ लम्बिँदै गएपछि उनीहरू पनि क्रमशः आउन छाडे। निर्मलाले आफन्तसँग ऋणसमेत लिएकी छन्, तर त्यो ऋण कसरी तिर्ने भन्ने उनलाई थाहा छैन।
पहिले २४ सै घण्टा साथमा रहने श्रीमान् खर्च बढ्दै जाँदा र अस्पतालको बिल बढ्दै गएपछि बिरामी छोरालाई छाडेर भारतको सीमा नजिकै गिट्टी बालुवा बोक्ने काम गर्न गएका छन्। त्यहाँ फोन पनि त्यति लाग्दैन।
चिकित्सकले बिरामीको अवस्था ठीक हुन्छ भनेर भनेका छैनन्।
‘बिरामी पूर्ण रूपमा निको हुन्छन् भनेर हामी केही भन्न सक्दैनौं,’ बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानका सहप्राध्यापक तथा अस्पतालका बालरोग विशेषज्ञ डा. बसन्त राईले भने, ‘तर बिरामीकी आमाले अझै आशा छाडेकी छैनन् र उनको सम्पूर्ण ध्यान छोराको उपचारमा लगाएकी छन्।’
डा. राईका अनुसार बिरामीकी आमाले निःशुल्क सेवाभित्र नपर्ने औषधि, डाइपर, घाउमा लगाउने मलमलगायतका सामग्री आफैं जुटाउँदै आएकी छिन्।
‘धेरैले जेईबाट हुने मृत्यु र संक्रमणलाई अरू रोगजस्तै सामान्य रूपमा लिन सक्छन् तर भोग्नेलाई मात्र थाहा हुन्छ कति खतरनाक हुन्छ यसको संक्रमणको परिणाम,’ डा राईले भने, ‘जेईबाट संक्रमित भएर बाँचेका व्यक्तिहरूमा पनि जीवनभर रहने असर हुन्छ, जसले उनीहरूलाई मात्र होइन, परिवारको जीवनमा समेत असर पार्छ।’
जेई संक्रमित क्युलेक्स जातका लामखुट्टेको टोकाइबाट मानिसमा सर्छ।
यो वर्ष जेईको प्रकोप सुरु भएयता करिब डेढ महिनामा २१ जनाको मृत्यु भइसकेको छ भने थप ५९ जना संक्रमित भएका छन्। अहिले यो रोगको मृत्युदर करिब २५ प्रतिशत पुगेको छ। जेई संक्रमणका ८० प्रतिशत घटना २५ जिल्लाका ५९ स्थानीय तहबाट अभिलेख भएका छन् भने संक्रमितमध्ये ८९ प्रतिशतले जेई खोप लगाएका थिएनन्। तथ्यांकअनुसार जेईबाट मृत्यु भएकामध्ये ८१ प्रतिशत ५० वर्षभन्दा माथिका छन् भने मृत्यु भएका शतप्रतिशतले खोप लगाएका थिएनन्।
स्वास्थ्य तथा खाद्य सुरक्षा मन्त्रालयले उपलब्ध गराएको जेई संक्रमणसम्बन्धी तथ्यांकअनुसार कोशी प्रदेशमा २४ जना संक्रमित भएका छन्, जसमध्ये १० जनाको मृत्यु भएको छ।
मधेश प्रदेशमा १९ संक्रमित र ६ जनाको मृत्यु, लुम्बिनी प्रदेशमा ७ संक्रमित र २ जनाको मृत्यु, सुदूरपश्चिम प्रदेशमा १३ संक्रमित र २ जनाको मृत्यु तथा बागमती प्रदेशमा १० संक्रमित र १ जनाको मृत्यु भएको छ। गण्डकी प्रदेशमा ५ जना र कर्णाली प्रदेशमा १ जना संक्रमित भएका छन्।
झापा जिल्लामा पुष्टि भएका १० संक्रमितमध्ये ६ जनाको मृत्यु भएको छ। झापामा जेई संक्रमणको मृत्युदर ६० प्रतिशत छ, जुन देशभरिमै सबैभन्दा बढी हो। त्यसपछि पर्सा, नवलपरासी र इलाममा ५० प्रतिशत मृत्युदर छ। पर्सामा ४ जना संक्रमित भएकामा दुई जनाको मृत्यु भएको छ, त्यस्तै नवलपरासीमा २ संक्रमितमध्ये १ जनाको मृत्यु भएको छ र इलाममा पनि २ संक्रमितमध्ये एक जनाको मृत्यु भएको छ।
कैलालीमा ७ संक्रमित र २ जनाको मृत्यु भएको छ-मृत्युदर २९ प्रतिशत छ। मोरङमा ७ संक्रमित र १ जनाको मृत्यु-१४ प्रतिशत मृत्युदर छ। सप्तरीमा ६ संक्रमित र २ जनाको मृत्यु, सुनसरीमा ५ जनामा संक्रमण र २ जनाको मृत्यु, दाङमा ३ जनामा संक्रमण र १ जनाको मृत्यु भएको छ। धनुषामा पनि ३ जनामा संक्रमण र १ जनाको मृत्यु भएको छ।
गत वर्ष जेईबाट ४१ जनाको मृत्यु भएको थियो भने १४१ जना संक्रमित भएका थिए। संक्रमण ४५ जिल्लाका ११७ भन्दा बढी स्थानीय तहमा फैलिएको थियो। त्यस वर्ष रोगको मृत्युदर करिब २३ प्रतिशत थियो।
सन् २०२४ मा काठमाडौं उपत्यकाका १ जनासहित २३ जनाको जेईबाट मृत्यु भएको थियो भने कम्तीमा ८० जना संक्रमित भएका थिए।
स्वास्थ्य अधिकारीहरूका अनुसार जेईबाट मृत्यु भएका अधिकांश व्यक्ति खोप नलगाएका हुन्। यस्ता व्यक्तिमा गम्भीर बिरामी हुने र संक्रमणबाट मृत्यु हुने जोखिम उच्च हुन्छ। यो रोगले मस्तिष्क र स्नायु प्रणालीमा दीर्घकालीन क्षति पुर्याउन सक्छ र यसको कुनै विशेष उपचार छैन। उपचार मुख्यतः जटिलता व्यवस्थापनमा केन्द्रित हुन्छ।
गत वर्षको तथ्यांकअनुसार जेईबाट मृत्यु भएकामध्ये ७६ प्रतिशत ४० वर्षभन्दा माथिका थिए भने संक्रमितमध्ये करिब ७० प्रतिशत १५ वर्षभन्दा माथिका थिए। यी तथ्यांकले नियमित बाल खोप कार्यक्रमले समेट्ने उमेर समूहभन्दा बाहिरका धेरै मानिस पनि यो रोगबाट प्रभावित हुने देखाउँछन्।
नेपालमा जेई लामो समयदेखि प्रमुख जनस्वास्थ्य समस्याका रूपमा रहँदै आएको छ। सन् २००५ मा नेपालमा जेईबाट करिब २ हजार जनाको मृत्यु भएको थियो। मृत्यु हुनेमध्ये अधिकांश तराईका जिल्लाका बालबालिका थिए।
संक्रमण र उच्च मृत्युदरलाई ध्यानमा राख्दै तत्कालीन सरकारले विश्व स्वास्थ्य संगठनले खोपलाई औपचारिक रूपमा मान्यता दिनुभन्दा ८ वर्षअघि, सन् २००६ मै नेपालले जेई खोप लगाउन सुरु गरेको थियो। पछि दाता तथा विश्वव्यापी स्वास्थ्य साझेदारहरूको सहयोगमा कार्यक्रम विस्तार गरिएको थियो।
‘एक मात्रा खोप दिएरै जेई संक्रमणबाट हुने मृत्यु र अपांगता रोक्न सकिन्छ,’ स्वास्थ्य सेवा विभागअन्तर्गत परिवार कल्याण महाशाखाको खोप शाखाका प्रमुख डा.अभियान गौतमले भने,’तर समस्या के हो भने वयस्क जनसंख्याका लागि हामीसँग खोप छैन।’
विज्ञहरूका अनुसार खोप नलगाएका सबैलाई जेई खोपको कम्तीमा एक मात्रा दिनुपर्छ। खोपले गम्भीर बिरामी हुन र मृत्युबाट रोक्न प्रभावकारी रहेको उनीहरूको भनाइ छ। जनताको जीवन जोगाउनु सरकारको प्रमुख दायित्व भएकाले बजेट अभावलाई बहाना बनाउन नहुने उनीहरू बताउँछन्।
‘सरकारको प्रमुख जिम्मेवारी आफ्ना जनताको जीवन जोगाउनु हो,’ स्वास्थ्य सेवा विभागका पूर्वमहानिर्देशक डा.यशोवर्धन प्रधानले भने,’जेई संक्रमण यति घातक छ कि बिरामी बाँचेका व्यक्तिले पनि भाइरसका कारण जीवनभर रहने कडा असर भोग्न सक्छन्।’
खोपसँगै जनचेतना अभियान, सरसफाइ तथा स्वच्छता प्रवर्द्धन र व्यवहार परिवर्तन पनि यो घातक भाइरसको फैलावट रोक्न महत्त्वपूर्ण छन्।
यो रोगबाट सुँगुर पाल्ने तथा धानखेत आसपास बसोबास गर्ने मानिसहरू बढी जोखिममा हुन्छन्।
नेपालले जेई खोपलाई नियमित खोप कार्यक्रममा समावेश गरेको छ र सरकारी स्वास्थ्य संस्थाबाट बालबालिकालाई निःशुल्क खोप दिँदै आएको छ।
नेपालमा अनुमानित १ करोड २५ लाख मानिस जेई संक्रमणको उच्च जोखिममा रहेको मानिन्छ।
यसैबीच, स्वास्थ्य तथा खाद्य सुरक्षा मन्त्रालयका अधिकारीहरूले वयस्क जनसंख्यालाई नै जेई खोपको एक मात्रा दिने सम्भावनाबारे अध्ययन गरिरहेको बताएका छन्।
‘हामी सम्बन्धित अधिकारीहरूसँग छलफल गरेर खोप लगाउने सम्भावनाहरू खोज्नेछौं,’ स्वास्थ्यमन्त्री निशा मेहताका विज्ञ सल्लाहकार डा. मनोहर प्रधानले भने, ‘मृत्युदर अत्यन्तै उच्च रहेको कोशी प्रदेशबाट खोप अभियान सुरु गर्ने विषयमा हामीले छलफल गरेका छौं।’


